ضرورت اجرای طرحهای جلوگیری از هدرفت و بازسازی شبکه آبرسانی
نماینده مردم قزوین، البرز و آبیک در مجلس شورای اسلامی با اشاره به فرونشست دشت قزوین، بر ضرورت اجرای طرحهای جلوگیری از هدرفت و بازسازی شبکه آبرسانی تاکید کرد.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، فاطمه محمدبیگی؛ نماینده مردم قزوین، البرز و آبیک در مجلس شورای اسلامی و قدرت الله مهدیخانی؛ مدیر کل مدیریت بحران استانداری قزوین در برنامه گفتگوی ویژه خبری، وضع فرونشست دشت قزوین و راهکارهای پیشگیری و مقابله با آن و همچنین طرحهای آبخیزداری و جلوگیری از هدرفت و بازسازی شبکه آبرسانی را بررسی و تحلیل کردند و به پرسشها در این باره پاسخ دادند. متن کامل این برنامه به شرح زیر است:
سؤال: تصویری از وضعیت فرونشستی که در دشت قزوین در گزارش به آن اشاره شد، بفرمایید. در گزارش مفصل و تصویری گفتند چه اتفاقی افتاده، چه بخشی از این مناطق الان در وضعیت بحرانی و پرخطر است؟
محمدبیگی: مطالعاتی که به عنوان عضو فراکسیون محیط زیست در مجلس داشتم و بیش از پنج سال است که به نمایندگی از مردم فرهنگ دوست و دارای تمدن مهندسی آب قزوین مثل سایر جاهای ایران مطالبه کردم؛ نشان میدهد که ما در ایران پدیده زمینشناختی، اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی فرونشست را به طور جدی در تمام استانها به جز استان گیلان داریم. خصوصاً در خراسان رضوی، کرمان، اصفهان، فارس، تهران و متأسفانه استان قزوین.
در استان قزوین آن چه بنده بر اساس گزارش سازمان نقشهبرداری کشور دارم، حداکثر متوسط فرونشست سالانه آبخوان، متوسط ۱۲ ممیز ۹ صدم سانتیمتر گزارش شده که اخیراً این نرخ فرونشست به ۱۷ و نیم سانتیمتر به شکل متوسط در سال رسیده که آخرین آماری که حداکثر فرونشست را نشان داده به عنوان بحران، ۳۴ و هشت دهم سانتیمتر در سال است که نشان میدهد خیلی بالاتر از حد جهانی فرونشست است.
حد جهانی فرونشست چهار میلیمتر در سال گزارش میشود. یعنی ما فاصله زیادی داریم و این نشان میدهد که به شدت بیلان منفی و افت آبخوان را در دشت قزوین داریم. دشتی که از ابتدای تاریخ تأمین کننده غذای قسمت مرکزی البرز و بسیاری از حکومتها و تمدنها بوده. تمدن ۱۰ هزار و ۵۰۰ ساله سگزآباد را در نظر بگیریم. تاریخ قبل از اسلام، عصر آهن و بعد از اسلام هم قزوین به عنوان ۵۴ سال پایتخت شیعه، دشت قزوین تأمین کننده غذای بسیاری از ساکنین شمال غرب کشور ایران بوده، الان هم تأمین کننده ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر از ساکنین استانهای تهران، البرز، قم و حتی استان مرکزی علاوه بر استان قزوین است.
این نشان میدهد که دشت قزوین هم به عنوان آبخوان برای ما اهمیت دارد، هم برای تأمین کننده حوزه سد سفیدرود که آبی که به دریای خزر میریزد و هم به عنوان تأمین کننده امنیت غذایی حدود ۳۰ میلیون نفر؛ بنابراین جا دارد جمله رهبر شهید را اینجا تکرار کنم که روزی به آقای بیطرف؛ وزیر وقت نیرو فرموده بودند که آقای بیطرف، به آب دشت قزوین بیطرف نباشید. متأسفانه در حوزه آبخوان در ۲۷ سال گذشته، ۴۲ متر افت سطح آبخوان را داشتیم که آن کشاورز عزیزمان گفت که ما دیگر در زیر ۳۰ تا ۴۰ متر به آب نمیرسیم. هم کیفیت، شوری و سختی آب بالا رفته، هم استان ما به لحاظ ذخایر کشاورزی بیش از ۸۷ درصد آب کشاورزی آن از چاه تأمین میشود.
سؤال: آقای مهدیخانی این روند همچنان ادامه دارد یا به ثبات رسیده است؟
مهدیخانی: شاید در چند سال پیش تصور نمیکردیم روزی این اتفاق بیفتد؛ زمینی که با غرور و با ایمان روی آن قدم برمیداریم روزی خالی شود. شاید در فیلمها یا در کتابها میخواندیم که احتمال دارد زمین خالی شود و هر چه روی زمین است؛ زمین آن را ببلعد، ولی امروز متأسفانه در استان قزوین شاهد هستیم که در جنوب قزوین؛ جنگل فتحآباد شکافهایی به طول چندین کیلومتر و عمقی که مشخص نیست، هر چقدر هم تلاش کنیم، بحث فرونشست برگشت پذیر نخواهد شد مگر این که همت کنیم وضعیت فعلی را حفظ کنیم.
تا امروز در هیچ جای جهان این اتفاق نیفتاده. استان قزوین هم متأسفانه جزو ۱۰ استانی است که درگیر فرونشست شده؛ از سال ۹۸ تا ۴۰۰، کلاً ۱۷ سانتیمتر فرونشست در استان قزوین داشتیم. از سال ۴۰۰ تا ۴۰۳ این میزان به ۳۰ سانتیمتر در سال رسیده است. در بعضی کشورها یک تا دو سانتیمتر دنبال چاره هستند، بحران اعلام میکنند، در صورتی که امروز شاهد هستیم خیلی از استانهای ما مثل استان کرمان، شهرستان برمان؛ به ۴۲ سانتیمتر رسیده، یا وسعت استان گلستان در مناطقی از گرگان شاید وسیعترین بخش ما باشد.
سؤال: شما در اداره کل مدیریت بحران استان اقدام خاصی انجام دادید؟
مهدیخانی: اقدامات ما این بوده که دوستان سازمان زمین شناسی؛ سازمان نقشهبرداری را دعوت کردیم، مناطق را به صورت میدانی پایش کردند. این اطلاعات در اختیار ما گذاشته شده است. با دوستان شرکت آب منطقهای و جهاد کشاورزی دنبال راه چاره هستیم که وضعیت فعلی را حفظ کنیم.
سؤال: از کی دنبال راه چاره هستید؟
مهدیخانی: از سال ۹۷ تا ۴۰۰ دنبالش بودیم. مقطعی من در مجموعه نبودم، دوستان دیگر پیگیر این موضوع بودند. اخیراً هم باز ما پیگیریهای خود را از دستگاههای متولی چه صنعت و معدن، جهاد کشاورزی و سایر دستگاهها...
سؤال: الان در این ۷ - ۸ سال به راه چاره نرسیدند؟
مهدیخانی: راه چاره داشتیم، ولی استان قزوین از استانهایی است که بالای ۹۰ درصد آب از زیر زمین تأمین میشود. در استان قزوین خیلی رودخانه و سایر آبها که بتوانیم آب سطحی داشته باشیم نداریم و چارهای هم نداریم. یعنی اگر تعدادی از این چاهها علیرغم این بالای چهار هزار چاه مسدود شده و بخشی هم در دست اقدام است. چهار هزار و خردهای هم که کنتور هوشمند گذاشتند. دو هزار و خردهای هم باز در دست اجراست. چارهای هم نیست؛ یا باید کلاً بحث توسعه کشاورزی را در استان تعطیل کنیم، دنبال راهکاری باشیم برای کشاورزها یا همین روند را باید حفظ کنیم.
سؤال: یعنی از سال ۹۷ تا الان جلسات متعددی که گذاشتید به این رسیدند که کشاورزی را تعطیل کنیم؟
مهدیخانی: کشاورزی را تعطیل نکنیم. دنبال این باشیم که بتوانیم محصولات آببر را از استان خارج کنیم. تغییر الگوی کشت را در استان قزوین داشته باشیم. محصولاتی که آببر است مثل خربزه، هندوانه یا سایر محصولات، در استان چارهای نداریم جز این که...
سؤال: الان شده و این اتفاق افتاده؟
مهدیخانی: جهاد کشاورزی، بخشهایی را پیگیری کرده، انجام داده است.
سؤال: کل تصمیمی که گرفته شده این است که الگوی کشت را بیاییم؟ اتفاق دیگری نیافتاده؟
مهدیخانی: فعلا نه.
محمدبیگی: امسال به علت تحقق نیافتن حق آبه استان قزوین، از سد طالقان و کم آبیها و خشکسالیها، سی درصد کشاورزان ما از هشتاد هزار بهره بردار، متاسفانه از کشت گندم و سایر کشتها خودداری کردند و ضرر و زیان زیادی به کشاورزان رسید. دو مرحله خدمت وزیر کشاورزی و وزیر نیرو رسیدم، حتی سوال از وزیر مطرح کردم. در پاسخ به این سوالات ما دو مرحله آبخوان برای آبخوان دشت قزوین؛ ۱۵ میلیون مترمکعب، ۲۰ میلیون متر مکعب آب آزاد شد، ولی جالب است قبل از این که سد طالقان ساخته شود، آماری دارم که نشان میدهد ۲۷۸ میلیون متر مکعب در سال حق آبه استان قزوین بوده، رها میشده در دشت، سد را به بهره برداری میرسانند. سال ۸۵ سهمیهای میدهند ۲۱۰ میلیون متر مکعب، شامل ۶۰ میلیون متر مکعب آب شرب، ۱۵۰ میلیون متر مکعب کشاورزی. چقدر سهم حق آبه کشاورزی محقق شده؟ بین ۴۰ تا ۵۳ درصد. آخرین آماری که داریم ۵۳ درصد آب کشاورزی، حدود ۸۰ میلیون متر مکعب آن هم با تقاضاهای مکرر نماینده، استاندار، مدیر کل مدیریت بحران انجام شده.
سوال: حق آبهای است که برای شما نیامده، آبی که موجوده؟
محمدبیگی: حق آبه کشاورزی بوده. آن آبی که آزاد نشده، ۶۰ میلیون متر مکعب شرب آزاد شده. چون شرب آب واجبی است، ولی حق آبه کشاورزی آزاد نشده. سوال من این است اگر قرارست از حق آبه ما کم شود و به میزان کمبود آب تهران و البرز که پایتخت نشین هستند، آب شرب نیاز امنیتی – اجتماعی و زیست محیطی است، اما آیا با تامین آب و انحراف آب از سد طالقان به سمت تهران، دشت قزوین که تشنه میشود، آیا به فکر امنیت غذایی خود ساکنان تهران و البرز نباید باشیم، این سوالی بود که من از وزا کردم.
سوال: پاسخ دادند؟
محمدبیگی: نه. متاسفانه بیشتر تامین آب از طریق مدیریت تنش آبی مدنظر بوده، مثل طرحهای انتقال آب و بهره برداری از چاهها که باز هم فشار زیادی به سفره زیرزمینی وارد میکند. حتی گفتم اگر آبی که به تهران میدید، میبرد برای انتقال آب شرب باز چرخانی پساب تهران را به استان قزوین بدید، حتی آن هم محقق نشده. در حکمرانی آب متاسفانه خوب عمل نکردیم. عملکرد بخشی و جزیرهای بوده، مبتنی بر راه حلهای مقطعی و منطقهای بوده و کل نگر فکر نشده، به این علت الان تا ۵ سال آب شرب تهران را تامین کردید، خشکسالی بیشتر شود، این دفعه میخواهید چکار کنید؟ باید مجموعهای از سیاستهای حکمرانی آب شامل اصلاح الگوی کشت، روشهای دانش بنیان کم آب بر برای کشاورزی. چون بیش از ۸۰ درصد آب، برای کشاورزی مصرف میشود که عمدتا تبخیر میشود و به محصولات مان هم نمیرسد به خاطر کانالهای روباز یا آبیاری سنتی. در حالی که با آبیاریهای نوین و هوشمند که امروزه در دنیا و خود استان قزوین به کارگیری میشود.
اگر دولت تسهیلات و آموزش بدهد. اگر جهاد کشاورزی محکم بایستد در کنار کشاورزان و حمایت کند. تسهیلات بانکها به جای آن که برود سرمایه گذاری ملک و مسکن برای بانکها کند، بنگاه داری بانکها، بیاد تسهیلات را بدهد به بخش کشاورزی و آبیاریهای جدید، دانش بنیان مصرف آب کشاورزی را تغییر دهیم، متاسفانه شاهد روشهای مقطعی هستیم. از سمت دیگر هم ما خسارت کشاورزانی که در این مدت حق آبه شان به آنها نرسیده، تعیین تکلیف نشده. این سوالی بود که از وزیر نیرو و وزیر کشاورزی کردم، ولی هنوز پاسخی برای خسارتهای ناشی از کاهش کشاورزی که در استان قزوین بیش از ۲ هزار سال است کشاورزان آبا و اجدادی روی این زمینها کشاورزی میکنند ولی مجبورند بشوند کارگر، بیکار یا از بیمه بیکاری استفاده کنند.
سوال: آقای مهدیخانی اشاره کردند به حق آبهای که نمیآید از سد طالقان. آبی که موجود است به صورت بی رویه همچنان برداشت میشود، درست است؟
مهدیخانی: متاسفانه یکی از علل فرونشست، برداشت بی رویه آبهای زیرزمینی است، هم در استان قزوین و هم در سایر استانها. امروزه میزان آبی که از زیر زمین استخراج میکنیم، ۲ میلیارد متر مکعب است، میزان بارش و سایر موضوعاتی که دوستان شرکت آب منطقهای محاسبه کردند جایگزین میشود. یک میلیون و ۶۵۰ میلیون مترمکعب، سالانه ۳۵۰ میلیون متر مکعب منفی آب در استان قزوین داریم. این وضعیت استان قزوین است. تنها راهی که خانم اشاره داشتند فقط اصلاح الگوی کشت است و همراهی و همکاری کشاورزان، به شرط این که بخشی از آب ما از سد طالقان به استان قزوین تامین شود.
سال ۴۱، دشت قزوین را ممنوعه اعلام کردند که هیچ چاهی حفر نشود. به شرطی که آب از سد طالقان به کشاورزان تامین شود. یک بخشهایی خود ماها مقصر بودیم. در مقطعی اجازه دادیم کشاورز چاه حفر کرده، حتی تقدیرنامه هم به او دادهایم. اگر کشاورزی که چاه مجاز داشت، پول آب میداد، به عنوان مثال، ۵ تن گندم در هکتار برداشت میکند. کشاورزی که چاه غیرمجاز داشت ۷ تن بود، به او تقدیرنامه هم دادیم، تشکر کردیم. مقطعی گفتیم همه چاهها مسدود شود نارضایتی ایجاد کردیم، خودمان مقصر بودیم.
سوال: آماری از چاههای غیرمجاز در دشت قزوین دارید؟
مهدیخانی: در دشت قزوین حدود ۴ هزار و ۳۵۴ حلقه در طی ۲۰ سال گذشته مسدود شده، غیر مجاز بوده. ۴ هزار و ۲۹۱ حلقه چاه که کنتور هوشمند نصب شده. ۲ هزار و خوردهای هم در دست بررسی است برای نصب کنتور هوشمند.
سوال: برداشت بی رویهای که اتفاق میافتاد نمیشد کنترل شود؟
مهدیخانی: کنترل میشود. چند سالی است که خشکسالی داریم. یا باید کشاورزی را تعطیل کنیم، آبهای زیرزمینی را دست نزنیم. در استان قزوین آبهای سطحی نداریم، خیلی کم است. ۳-۹۲ درصد آبهایی که حوزه کشاورزی، صنعتی، شرب استفاده میشود از آبهای زیرزمینی است. ۷-۸ درصد آبهای ما سطحی است. آبی هم نداریم که مثال برای فلان منطقه آبی داریم میتوانیم همان آب را به کشاورز دهیم و چاههای مان تعطیل کنیم. آبهای زیرزمینی را دست نزنیم. وضعیت فرونشست را به همین منوال حفظ کنیم، وگرنه وضعیت ما بدتر از این خواهد شد.
سوال: الان دست روی دست بگذاریم ببینیم کی فرومی ریزد؟
مهدیخانی: یک سری تصمیمات کلان میخواهد. آقایون سیاسی و در تهران برای این بحران چاره اندیشی شود. فقط استان قزوین نیست استانهای دیگر هم درگیر هستند.
سوال: به عنوان مدیر کل بحران استان این را منعکس کردید؟
مهدیخانی: بله منعکس کردیم. حتی بعضی جاها میخواهید ساخت و ساز کنید، پیوست بحران را داشته باشید. آن جاهایی که جزو مناطق فرونشست است ساخت و ساز نشود.
سوال: تصمیمات شما فقط جنبه توصیهای دارد؟ رعایتش اجباری ندارد؟
مهدیخانی: حوزه کاری ما نمیتواند، آقای استاندار، معاون عمرانی است، بعد در حد وزیرست. این که یک مدیر کل، تصمیم گیرنده در استان باشد.
سوال: نه این که تصمیم گیر باشید به عنوان یک دستگاه تخصصی در حوزه بحران بگویید بحران و خط قرمزست؟
مهدیخانی: این اعلام شده.
سوال: بقیه دستگاهها وقتی شما اعلام میکنید کلام شما معتبرست روی آن تصمیم میگیرند؟
مهدیخانی: معتبرست و تصمیم میگیرند، ما چارهای نداریم فعلا.
سوال: چه تصمیمی؟
مهدیخانی: بحث تغییر الگوی کشت است. کشاورزی را بخواهیم تعدیل کنیم، ۱۰ درصد نیاز تهران و حتی ملی را ما در حوزه کشاورزی تامین میکنیم. اگر بخواهد تعطیل شود، پشت بند آن تبعات سیاسی، اجتماعی و امنیتی دارد.
سوال: نکاتی که میفرمایید به عنوان راه حل نکاتی است که مثل مال این است که احتمال میدهیم ظرف یک دهه آینده احتمال فرونشست سنگین در این منطقه وجود دارد. سراغ راهکارها میرویم، ما الان به مرحله برگشت ناپذیر رسیدیم که بحران شده و این نسخهها مال خیلی وقت پیش از این میبایست باشد؟
محمدبیگی: از دهه ۴۰، قزوین دشت ممنوعه اعلام شده و کارهایی شده. از جمله تعیین حق آبه کشاورزی، طرح آبرسانی شرب از آب طالقان به ۱۹۴ روستا و ۱۶ شهر، پلمپ چاههای غیرمجاز که تا الان عددی که من دارم، ۳ هزار و ۷۰۰ حلقه چاه غیر مجاز با ظرفیت ۲۶۹ میلیون متر مکعب مسدود شده و تا الان هم بیش از ۳ هزار و ۸۰۰ دستگاه کنترل هوشمند برای کنتور آب نصب شده که ۳۲۵ میلیون متر مکعب صرفه جویی تا افق ۴۵۰ را داشته. طرحهای کنترل برداشت تا الان ۶۴ درصد پیشرفت داشته.
سوال: روی فرونشست تاثیر مثبت داشته؟
محمدبیگی: نه. چون این طرح نسبت به مقیاس بحران کوچک است. باید حکمرانی کلی در نظر بگیریم، که نیاز به تثبیت حق آبه کشاورزی برای استان قزوین داریم. چون زیست بوم کشاورزی قزوین برای قزوینیها نیست. نیاز ۵ تا ۱۰ استان کشور با جمعیتی ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر را تامین میکند. ۴ درصد گوشت قرمز، ۱۰ درصد تخم مرغ، ۷ درصد گوشت سفید، در ۵ محصول کشاورزی رتبههای اول تا ششم کشور را داریم، نمیتوانیم به تامین آب کشاورزی دشت قزوین بدون واکنش بمانیم. تکمیل طرح آبرسانی شرب از سد طالقان که برای ۲۰ سال پیش بود که در ۵ سال گذشته این را از یک فاز به هشت فاز تقسیم کردیم. سه فاز تا الان انجام شده، آخرین فازش با مشارکت اوقاف ۱۶ همت پول گذاشته شده تا ان شاءالله تاکستان خط لوله ۳۰۰ کیلومتری ما به بهره برداری خواهد رسید تا سال ۴۰۶ که نزدیک ۱۵-۱۶ سال با پیشرفت ۸ درصد متوقف شده بود که الان به پیشرفت حدود ۲۵ درصدی رسیده است.
سوال: با این همه، روی این فرونشست تاثیری نداشت؟
محمدبیگی: خوبی این است که این طرح آبرسانی، سفره زیرزمینی را ۵-۶ درصد تامین میکند. بعد اصلاح الگوی کشت که هنوز وزارت کشاورزی نتوانسته طرحهای لازم را خوب اجرا کند. نکته دیگر، جلوگیری از هدررفت منابع آبی است. یک بار صحبتهای شهردار تهران را گوش میکردم. آماری ارائه دادند که از حدود ۹ میلیارد متر مکعب آب تولیدی شرب کشور، ۳۲ درصد در شبکه توزیع به دلایل فنی و مدیریتی هدر میرود که میگفتند اگر این هدررفت منابع آب از شبکههای پوسیده آب شرب در شهر تهران اگر حل شود، اصلا نیازی به انتقال آب از سد طالقان نداریم. ظرفیت سد طالقان را میدهیم به آب شرب تهران. این میزان میشود ۷ درصد از هدررفت آب تهران. یعنی با طرحهای جلوگیری از هدررفت و بازسازی شبکه آب. یعنی میگویم اگر شهرداری تهران الان بیاد طرحهای جلوگیری از هدررفت آب را اجرا کند، من قزوینی آبخوان دشتم تامین میشود.
سوال: آب سد طالقان چند وقت است میآید به تهران؟
محمدبیگی: از سال ۸۵ قسمتی از سد طالقان؛ این طرح شروع شده منتها در پنج سال گذشته
سوال: کی عملیاتی شده که آب میآید؟
محمدبیگی: این را باید آب منطقهای بگوید ولی در طی چند سال اخیر به علت خشکسالیهای بسیار بالا، در مجموع میزان انتقال آب از سد طالقان به استان تهران و البرز به شدت افزایش یافته و دو تونل عظیم در حال انتقال آب است و جالب این است که اگر فقط پنج درصد از سامانه لولهکشی آب شهرهای بزرگ؛ همین تهران، کرج، قزوین و ... را بتوانیم کنترل کنیم، فقط پنج درصد از بازیابی این هدررفت؛ ۴۵۰ میلیون مترمکعب در سال آب را برای ما حفظ میکند. این یعنی بیش از نیاز دشت قزوین؛ دشت قزوینی که با حدود ۲۷۸ میلیون مترمکعب آب آن تأمین میشد.
سؤال: این الان به فرونشست شما هم کمک میکند یا نه؟
محمدبیگی: به شدت کمک میکند.
سؤال: مگر نمیگویند برگشتناپذیر است؟
محمدبیگی: سفرههای زیرزمینی بر اساس زمینشناسی، جنسهای متفاوتی دارند. بعضیها بحث تخلخل سفرههای زیرزمینی است. بعضی رودخانههای زیرزمینی است. اگر این صفحه به اصطلاح پزشکی، کُلَپس یا بسته شود، دیگر این صفحه باز نخواهد شد، اما در بعضی جاها که تخلخل و قابلیت بازیابی وجود دارد، امکان احیا هست ولی مقالهای که از یکی از دکترهای متخصص آب قزوین؛ دکتر شیما کبیری تهیه کرده بودند که در اجلاس جهانی آب هم رتبه آوردند. در آن مقاله درج شده که برای جلوگیری از فرونشست، ظرف ۴۷ سال، این ۳۴ سانتیمتر فرونشستی که الان داریم و ایجاد شده، اگر بخواهیم جبران کنیم، حداقل ۲۰۰ سال وقت لازم داریم. این طور نیست که اگر من الان در ۴۷ سال آب را مصرف و سفره را خالی کردم، طی ۴۷ سال پر کنم. بازگشت آن در قسمتی برگشتناپذیر است. در قسمتهای برگشتپذیر، بیش از دو قرن زمان لازم است آن هم برای چه استانی؟
استانی که ۱۱ تا ۱۴ درصد آثار تاریخی کشور را در خود جای داده، فرهنگ و تمدن ایرانی - اسلامی، آثار تاریخی ثبت جهانی در استان ما واقع شده. ۱۴۰۰ اثر تاریخی است که این زلزلهها و لرزهها، بلعیدنها و فرونشستهایی که ایجاد میشود، تاریخ و تمدن ایران را در خود فرو میبرد. فقط یک باغ یا زمین کویر نیست. روی آثار تاریخی ما نمیشود قیمت گذاشت به لحاظ ارزش ریالی و دلاری. مسجد جامع عتیقی که در زمان زندگی ائمه (ع) هم در استان ما ایجاد شده با چه قیمتی میتوانی جبران کنی، وقتی در اثر فرونشست، فرو بریزد.
بحث فرونشست؛ بحث فرهنگی، تمدنی، اجتماعی و اقتصادی است. مشاغل ما بیکار میشوند. کشاورزی؛ در خون قزوینیهاست. صنعت؛ یکی از بزرگترین نشانههای استان قزوین است. چهار هزار کد اقتصادی در استان قزوین داریم. الان خیلی از صنایعی که داریم آببر است، باید چه کار کنیم؟ ۱- دیگر به صنایع آببر جدید اجازه توسعه ندهیم. ۲- صنایع آببر موجود را باید از بازچرخانی پساب که در برنامه هفتم در قانون آوردیم؛ استفاده کنیم. تازه صنایع ما شروع کردند به بازچرخانی پسابها که این هم خیلی ضعیف است.
باید دولت، مجلس و قوه قضائیه محکم برای جلوگیری از فرونشست بایستند. اولاً طبق گفته همکارمان، باید جلوگیری کنیم از اضافه شدن میزان فرونشست، آن میزانی هم که درگیر آن شدیم، اگر برگشتپذیر است، به سرعت آبخوانداری کنیم. بودجه آبخوانداری و آبخیزداری در بعضی کشورها، ۲۰ برابر ایران است. اگر همین طرحهای سادهای که سنگچین میکنند، جلوی حرکت رود را کمی میگیرند که رود در جاهایی ایست میکند و در زمین فرو میرود و سفرهها را تغذیه میکند. یا بندهایی که در بین رودخانهها گذاشته میشود، نه این که استان قزوین رودخانه ندارد؛ دینهرود، الموترود، خررود، شاهرود بزرگ که دهانه سفیدرود را از استان قزوین داریم و جالب این است با وجود این رودها، ما تشنهلبانیم و خلاصه این آب از جلوی ما میگذرد و میرود و ما همچنان در عدم حکمرانی صحیح آب و عدم انطباق الگوی مصرف و توسعه با ظرفیت اکولوژیک آب رنج میبریم، در حالی که تمدن قزوین چیز دیگری است. دو تا سه دقیقه وقت بدهید راجع به مهندسی آب قزوین در تمدن چندهزار ساله صحبت کنم.
سؤال: اگر وقت بدهیم بیشتر حرص میخورید؛ چون از کجا به کجا رسیدیم است؟
محمدبیگی: قدیمیترین قناتهای دوهزار ساله قزوین باید دوباره احیا شود. ما بیشترین تعداد آبانبارها را در کشور داریم. قزوین معروف به شهر آبانبارهاست. باغستان قزوین طبق سفرنامه ناصر خسرو، باغ مدور گرد در دور شهر است برای کنترل سیلابها و ذخیره آب پاییز و زمستان بنا شده بود و آب و هوای شهر را تلطیف میکرد. مهندسی آب ویژه که در سیل ۹۸ برای اولین بار با چشم خود دیدیم که آن سیلاب عظیمی که از کوههای بالای شهر آمد، چطور در این کرتهای باغستان فرو رفت، مهار شد و عجیب از سیل نجات پیدا کرد. تازه بعد از هزار و ۵۰۰ سال فهمیدیم که گذشتگان ما چرا باغات قزوین را به شکل مربع و کرت، کرت درست کرده بودند. به عینه دیدیم مهندسی آب را. در همین قلعه الموت، کوزهها و لولههای سفالی طوری بوده که از پایین آب را میکشیدند تا قله و تا چندین ماه آب را ذخیره میکردند. چنین تمدنی داریم. الان حتی مهندسی قدیمی آب خودمان را هم فراموش کردیم. به تلفیقی از روشهای نوین و احیای روشهای سنتی برای آب دشت قزوین نیازمندیم.
سؤال: الان برداشتم این است؛ این شرایطی که میبینیم؛ این که اصلاً احیا شود و برگردد که تقریباً میشود گفت محال است؟
مهدیخانی: بله.
سؤال: چقدر میشود امیدوار بود که تا حدودی بشود حداقل جلوی آن را گرفت، به نظرمیرسد این هم اتفاق نمیافتد الان؟
مهدیخانی: چرا، یک سری اقداماتی انجام شده است.
سؤال: نتیجهاش مهم است؟
مهدیخانی: اگر این اقدامات انجام نمیشد، چه بسا الان ۳۰ سانتیمتر ما به ۴۰ تا ۵۰ سانت هم میرسید.
سؤال: الان شما میگویید در سال ۱۳۷۵ از ۱۳ میلیارد به ۱۰ میلیارد مترمکعب حجم مخزن آب استان کاهش پیدا کرده، نتیجهاش را اینجا باید ببینیم. یعنی هر اقدامی هم انجام داده باشی وقتی اثر نداشته باشد میخواهیم چه کار؟
مهدیخانی: نه این که اثر نداشته باشد، اقداماتی که در این حوزه اتفاق افتاده؛ چهار هزار و ۳۵۴ حلقه چاه غیرمجاز مسدود شده. نتیجه شده که ۹۳۶ میلیون مترمکعب آب ذخیره شده، بحث نصب کنتور هوشمند جلوگیری میکند از برداشت غیرمجاز آب، جایگزینی ۲۱ درصد انهار سنتی استان با لولههای انتقال آب در راستای جلوگیری از فرونشست بوده. نوسازی ۲۳۰۰ کیلومتر از کانالهای آبیاری دشت قزوین که ۷۰ درصد طول کانالهای آبیاری استان است. توسعه کشتهای گلخانهای و ساخت ۱۱۵ هکتار گلخانه در استان قزوین اتفاق افتاده، یا گسترش طرح استفاده از سایبان در باغات، یک جاهایی در باغات این اتفاق افتاده است. باز جلوگیری از تبخیر است. اینها اقداماتی بوده که انجام شده، اگر نمیشد چه بسا که وضعیت ما خیلی بدتر از این بود که الان هستیم.
سؤال: فکر میکنید چقدر فرونشست را با این اقدامات عقب انداختید؟
مهدیخانی: باید کارشناسان زمینشناسی نظر دهند. اگر این اتفاق نمیافتاد، بالای ۹۰ درصد آب ما در سه حوزه؛ صنعت، کشاورزی، شرب را از زیر زمین استخراج میکنیم. رودخانه شاهرود را فقط یک بخشی ساکنین اطراف رودخانه برای برنجکاری استفاده میکنند، بقیه میرود سمت استان گیلان. چند سال پیش حتی درگیر همان آب بودیم برای منطقه طارم. دو تا سه چاه میخواستیم برای همان منطقه برای کشاورزی بزنیم، اجازه نمیدادند آبی که از استان قزوین عبور میکند بتوانیم برای منطقه طارمی که به شدت نیازمند این آب بود، استفاده کنیم.
سؤال: ولی الان شرایط دشت قزوین بحرانی است به لحاظ فرونشست. آیا الان به صورت بسیار سختگیرانه راجع به برداشت، نصب کنتورهای هوشمند و مسائلی از این دست به صورت بسیار سختگیرانه مراقبت و عمل میشود؟
مهدیخانی: در مورد مردم بسیار سختگیرانه عمل میشود، اما تعجب میکنم گاهی چرا بعضیها مجوزهای خیلی بزرگی میگیرند از خارج از استان قزوین هستند، به نظرم اینها مردم نیستند. از خارج استان قزوین میآیند در داخل استان ما مجوز میگیرند، حفر چاه هم میکنند. طرحهای بزرگ ملی کشاورزی را هم انجام میدهند و جالب است ساکنان بومی مثلاً طارم، نمیخواهم خیلی باز کنم، خود آن عزیزان میدانند، ساکنان اصلی کوهین، خودشان نمیتوانند از این طرحها بهرهبرداری کنند، بعد عزیزی از یک استان دیگری میآید حقابه هم میگیرد، چاه هم حفر میکند و کارش هم پیش میرود.
سؤال: چطور میتواند این کار را انجام دهد؟
محمدبیگی: چند بار از این طرحها جلوگیری کردیم. الحمدلله سامانه قضایی استان جلوی بعضیها را گرفتند، اما بعضی جاها متأسفانه شاهد رانتهای اطلاعاتی هستیم که برخی میآیند در استان ما حقابه بومیها را میگیرند. این یکی از مظلومیتهای استان قزوین است. در مورد شاهرود حقابه ما از شاهرود در مقایسه با استانهای گیلان و زنجان بسیار کم است. با سدهایی هم که استان زنجان الان در بالادست به رودخانههای برزیآباد، ابهررود و ورودی شاهرود ما از سمت سرچشمههای کردستان و زنجان زده شده. چند بار اعلام کردم، اگر سد بورمانک در منطقه طارم سفلی زده نشود که از دهه هشتاد روی زمین مانده، البته ما سه سال اخیر موافقت اصولیش را گرفتیم. ماده ۲۳ الان در حال اجراست. اگر این سد زده نشود، طارم دارای قلعه ۲ هزار ساله سمیران، باید از سکنه خارج شود. طارمی که ۹۰ درصد زیتون کشور را تولید میکند از سکنه باید خالی شود و این خیلی خطرناکه. در تشریح جزئیات حق آبه استان قزوین از سد طالقان و شاهرود حق مردم استان قزوین رعایت نشده، بارها این را داد زدم و پیامدهای این هم فقط به این محدود نمیشود، شاید نیاز باشد در مورد بحث زیست محیطی هم.
سوال: حالا میرسیم، این نکاتی که رانتهای خاص که از استانهای دیگر میآیند به قزوین شما در جریانید؟
مهدیخانی: من خیلی در جریان نیستم.
سوال: خیلی هم علاقهمند نیستید که در جریان باشید؟
مهدیخانی: خیلی ارتباطی به حوزه کاری ما پیدا نمیکند که بخواهیم ورود کنیم.
سوال: شما در بحرانی قرار گرفتید که مدیریت آن با شماست؟
مهدیخانی: خیلی موضوعات است که ما خبردار نمیشویم، از خارج از استان افرادی؟
سوال: الان خبردار شدید شما خبردار شوید میتوانید کاری کنید؟
مهدیخانی: فقط میتوانیم از دستگاه قضائی پیگیری کنیم.
سوال: تا الان موردی نبوده که پیگیری کنید؟
مهدیخانی: نه در حوزه ما چیزی نبوده که بخواهیم از دستگاه قضائی پیگیری کنیم.
سوال: بوده است نه؟ چیزی نبوده؟ بوده است، شما بی اطلاع بودید ظاهرا؟
مهدیخانی: شاید من بی اطلاع بودم.
سوال: این از کم کاری شماست؟
سوال: چرا بی اطلاع باشید؟
مهدیخانی: همه قرار نیست همه موضوعات را ...
سوال: چون موضوع بحرانی است و مدیریت بحران هستید شما، یک بحرانی در استان است و مدیریتش با شماست. در راستای تشدید بحران، عدهای میآیند با اسم مجوزهای خاص کارهای خاص انجام میدهند. این در حوزه مسئولیت شما نمیآید به نظرتان؟
مهدیخانی: همه موضوعات به حوزه کاری ما برنمی گردد، قانونی که خود مجلس برای حوزه بحران نوشته، بیشتر موضوعات و حوادث غیرمترقبه است.
سوال: فرونشست هم ظاهرا به شما مربوط نمیشود؟
مهدیخانی: فرونشست از حوادث نوظهوری است که ما اخیرا با آن درگیر شدیم، خیلی از حوادث از خلقت بشر مثل زلزله و خشکسالی ...
سوال: فرونشست در حوزه مدیریت شماست؟
مهدیخانی: پیگیری میکنیم. در حوزه کاری ماست، این که خارج از استان بیاید در استان، از رانت استفاده کند، نه خیلی ارتباط با حوزه کاری ما دارد. اگر خبردار شویم و به حوزه کاری ما ارتباط داشته باشد، قطعا پیگیری میکنیم.
سوال: این را اطلاع ندارید؟
مهدیخانی: نه من این را اطلاع نداشتم.
سوال: میگویند پیگیری میکنند اگر خبردار شوند؟
محمد بیگی: یک سری دوستان در آب منطقه جلویش را گرفتند و یک سری هم باید کنترل شوند. در تایید فرمایشات آقای مهدیخانی عرض کنم کشور ما نیازمند تدوین مقررات ملی فرونشست زمین است. این مقررات میتواند در دولت تدوین شود. در قالب مقرره که است، یک قسمتهایی است در دولت، در مجلس میتواند تبدیل به قانون شود. اگر دولت اینها را لایحه کند و به مجلس بیاورد، یک قسمتی را در برنامه هفتم درباره بازچرخانی و جلوگیری از هدررفت آب و سامانههای آبیاری نوین آوردیم ولی مقررات جامعه یکپارچه با مدیریت دادهها و حکمرانی، کل نگر نیست. نیاز دارد که نقشههای خطرفرونشستی بیاد، سازمان بحران، وزارت کشور، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو اینها را تبدیل به لایحه کنند. با سازمان محیط زیست در مجلس تبدیل به قانون شود. قانونهایی در سه مرحله کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت، بحث بحرانی و اورژانسی باید در نظر گرفته شود و هم اقدامات میان مدت و اقدامات بلند مدت بالای ۵۰ سال که برای نسل آینده.
سوال: این همه علاج این ماجرا نخواهد بود؟
محمد بیگی: متاسفانه بعضی چیزها برگشت ناپذیرست. بحث آب در استان قزوین و کشور ایران، چون در منطقه نیمه خشک واقع شده، بحث تمدنی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و بین نسلی است. بنده به عنوان نسل فعلی مدیر و مسئول این جامعه مکلفم برای زیست هزار ساله آینده تمدنی آینده ایرانیان طوری نقشه بریزم که هزار سال آینده هم، آیندگان بگویند احسن به پدران و مادران ما که این طرحها را ریختند که آب به ما برسد. همچنان که وقتی سامانه آب باغستان قزوین را میبینیم، آب انبارها را میبینیم، قنوات را میبینیم، درود میفرستیم به مهندسی آب هزار سال پیش ولی متاسفانه روند توسعه سریع و بعضی سندهای توسعه پایدار خیلی چاره کار نبوده و نیست.
سوال: هزار سال که هیچ معاصرین خودمان؟
محمد بیگی: همین معاصرین پنج تا ده سال آینده را مدیریت کنیم، ولی بحثهای زیادی است، بحث الزام توسعه به رعایت ظرفیت آبی زمین، حفاظت از آبخوانها، افزایش طرحهای آبخیزداری، کشت گیاهان ویژه مناطق کویری برای جلوگیری از خالی شدن هم سفرهها و گیاهانی که تخلخل ایجاد کنند، زمین را حفظ کنند، همه این هاست.
سوال: نقاطی است در دشت قزوین که ممنوعیت کشت وجود داشته باشد؟ ممنوعیت حتی سکونت داشته باشد؟ اعلام کرده باشید، اینها را مشخص کرده باشید؟
مهدیخانی: نه. آخرین نقشههای فرونشستی که گرفتیم متاسفانه ۱۳۴ روستای ما در آن محل ذون فرونشست است. ۳۴۰ کیلومتر تاسیسات است. وزارت نیرو، هفتاد کیلومتر راه آهن، فرودگاه، نیروگاه ماست، یک بخشی از شرکت نفت است و جایی هنوز اعلام نشده، منطقه ممنوعه برای سکونت باشد ولی این تهدیداتی است که استخراج شده، به دستگاه متولی اعلام شده و این تهدیدات در استان است. بعضی وقتها ما هر لحظه احتمال میدهیم که مسیرهایی که در بیشترین، فقط بحث نقطه خاصی نیست، شش تا شهرستان ما درگیر فرونشست است. یک جاهایی مثل آبیک و بوئین زهرا بیشترست. جایی مثل آوج فعلا در حد سه یا چهار سانتیمترست. منطقه آبیک و بوئین زهرا بیشترست، جنگلهای فتح آباد. بحث روستاهایی که آثار و عوامل شکستیها در ساختمانها مشخص است، اخطارهای لازم و ساختمانهایی که اتفاق میافتد، بعضیها نیاز به بازسازی دارد از طریق سازمان مسکن پیگیری میکنیم. جایی که ممنوعیت سکونت باشد، فعلا در استان قزوین نداریم.
سوال: بحث گرد و غبار و از بین رفتن پوشش گیاهی هم خیلی موضوع مهمی است آن هم متاثر از ماجرای خشکسالی و فرونشست است و این چقدر میتواند خود قزوین و استانهای اطراف را درگیر کند؟
محمد بیگی: دشت قزوین ۵-۶ استان را متاثر میکند، یکی کمبود آب که گفتیم، دومی بحث امنیت غذایی و سومی آلودگی محیط زیستی است، همان کانونهایی که یک روز گندم، انگور کشت میشد، دامداری وجود داشت ریزگردی وجود نداشت، الان به دلیل خشکسالی بی رویه و کاهش حق آبه کشاورزی استان قزوین به شدت در حال پیشرفت و کویری شدن از جهت بیابانی شدن و بیابان زایی در حال انجام است، تالاب الله آباد آبیک که روزی مامن نشستن مرغهای سیبری و بسیاری از پرندگان کمیاب بود که بنده این توفیق داشتم و دیدم ۵-۶ گونه نادر از پرندگان در تالاب که قسمت صالحیه که یک بخش کمی مانده الان تبدیل به کویر الله آباد شده، کویری باد بوزد ریزگردها چشم تهرانیها، کرجیها، قمیها و حتی استان مرکزی علاوه بر استان قزوین از ریزگردها پر خواهد کرد و اشک مردم را در خواهد آورد، علاوه بر گرسنگی، علاوه بر خطر امنیت غذایی، بحران تنفسی، مشکلات و بیماریهای ناشی از آلودگیهای زیست محیطی گردو غبار ما را خواهد گرفت، الان قرار بود در طرح کشت درختان غیر مثمر برای جلوگیری از بیابان زایی در کویر الله آباد ما کاشت درخت داشته باشیم که آن طرح عملا شکست خورده، من دوبار بازدید رفتم متاسفانه اتفاقی نیافتاده.
سوال: اقدام فوری که عاجل شود و انجام داد، چیزی به ذهن تان میرسد؟
محمد بیگی: تثبیت حق آبه استان قزوین، سرعت عمل در بستن چاههای غیر مجاز و بحث بازچرخانی آب و استفاده از پسابها با سرعت هم میشود این کارها را کرد.
سوال: جمع بندی بفرمایید؟
مهدیخانی: دشت الله آباد که ۴۵ هزار هکتارست که در اصل ۵ هکتار تالاب است. مابقی را دوستان محیط زیست ثبت کردند کل آن منطقه را که خیلی نمیشود اقدام خاصی روی آن انجام داد. یکی از پیشنهادات ما برای آن جا بحث انرژی خورشیدی بود با بهترین موضوعاتی که خانم اشاره داشتند برای جلوگیری از ریزگردهایی که در آن منطقه است، هم استان البرز را درگیر میکند، تهران، قزوین و استان قم بحث انرژی خورشیدی در آن منطقه، مذاکراتش با وزارت نیرو انجام شده، اگر ۴۰ هزار هکتار بتونیم از طرح تالاب خارج کنیم میتوانیم اقدامات فوری در آن منطقه برای جلوگیری از ریزگردها داشته باشیم.
مشاهدهٔ خبر در منبع