موضوعی که در استخراج ثروت زیرزمینی فراموش می‌شود

یک کارشناس زمین شناسی معتقد است معدن‌کاری در ایران در بسیاری از مناطق با روش‌های قدیمی انجام می‌شود و نبود نظارت کافی، تخریب آب، خاک و زیستگاه‌ها را تشدید کرده است.

گروه اجتماعی خبرگزاری فارس؛ ایران با مجموعه‌ای از مسائل محیط‌زیستی از جمله تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب، تغییر در وضعیت منابع طبیعی و پیامدهای فعالیت‌های انسانی مواجه است. تغییرات اقلیمی، فعالیت‌های معدنی و نحوه استفاده از منابع آب و خاک از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر شرایط محیط‌زیستی و ساختار طبیعی کشور اثر بگذارند. در این میان، بررسی روند تغییرات اقلیمی و پدیده‌هایی مانند ال‌نینو نیز می‌تواند در شناخت وضعیت آینده آب و اقلیم ایران اهمیت داشته باشد. برای بررسی این موضوعات با مهدی زارع، استاد دانشگاه و کارشناس زمین‌شناسی، گفت‌وگو کرده‌ایم.

تغییر اقلیم چه اثری بر ساختار زمین و منابع آب زیرزمینی ایران گذاشته است؟تغییر اقلیم و فعالیت‌های انسانی، فشار مضاعفی بر منابع آب و ساختار زمین در ایران وارد کرده‌اند. تغییر اقلیم از دو مسیر اصلی بر منابع آب زیرزمینی اثر می‌گذارد. اول کاهش تغذیه آبخوان‌ها که افزایش دما و تغییر الگوی بارش (کاهش بارش مؤثر و افزایش تبخیر) باعث کاهش نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی می‌شود. با ادامه روند کنونی، دبی چشمه‌های کارستی مدام کاهش یابد. دوم فرونشست زمین که نتیجه مستقیم برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی است که با خشکسالی‌های ناشی از تغییر اقلیم تشدید می‌شود. با افت سطح آب، لایه‌های رسی آبخوان متراکم شده و زمین به طور غیرقابل‌بازگشت ‌نشست می‌کند. بر اساس بررسی که در سال ۱۴۰۳ انجام دادم حدود ۳ درصد از مساحت ایران درگیر فرونشست است و سرعت آن در مناطقی مانند شهر تهران و دشت رفسنجان به بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال می‌رسد که از بالاترین نرخ‌های جهانی است. این پدیده به زیرساخت‌ها آسیب می‌زند و حتی گسل‌ها را تحریک می‌کند.

مشکل آب ایران، حاصل ترکیبی از علت‌ها است. اقلیم و خشکسالی زمینه بنیادی است. ایران در کمربند خشک جهانی واقع شده و تغییر اقلیم، تنش آبی را تشدید کرده است. ولی عامل اصلی انسان‌ساخت است. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، عمدتاً برای کشاورزی، مهم‌ترین عامل بحران است. مدیریت غلط منابع آب و شیوه غیرعلمی بهره‌برداری از منابع طبیعی کشور منجر به کسری سالانه آب زیرزمینی ایران حدود ۱.۷ میلیارد مترمکعب شده است. چنین برداشتی عملاً در کوتاه‌مدت قابل‌جایگزینی و شارژ مجدد ندارد. از سوی دیگر رشد جمعیت و توسعه شهرها و صنایع، تقاضا برای آب را به‌شدت افزایش داده است. توسعه در ایران طی حدود ۶۵ سال اخیر – مشخصاً از ابتدای اصلاحات ارزی – بسیار غیر متوازن و ناپایدار هدایت شده است.

فعالیت‌های معدنی در ایران چه آسیب‌هایی به منابع آب و خاک وارد می‌کند؟بخش معدن می‌تواند آسیب‌های جدی به محیط‌زیست وارد کند، به‌نحوی‌که آلودگی آب‌وخاک با تخلیه فاضلاب‌های صنعتی و پسماندها بدون تصفیه، منابع آب‌وخاک را آلوده می‌کند. ازبین‌رفتن پوشش گیاهی، فرسایش خاک و نابودی تنوع زیستی از پیامدهای دیگر است. آمار سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد که از ۶۴۵۱ معدن فعال، تنها ۶.۳ درصد فاضلاب صنعتی داشته‌اند و از این میان، کمتر از نیمی مجهز به سیستم تصفیه بوده‌اند. همچنین، تنها حدود ۱۵ درصد معادن سرمایه‌گذاری محیط زیستی انجام داده‌اند. معدن‌کاری در بسیاری از مناطق با شیوه‌های بسیار قدیمی و بدون رعایت اولین مبانی محیط زیستی صورت می‌گیرد. برداشت از معادن شن و ماسه عملاً به‌صورت غارت منابع طبیعی و از بین بردن مورفولوژی طبیعی مناطق مورد بهره‌برداری صورت می‌گیرد. همه این موارد به تخریب آبخوان‌ها و بحران آب بیشتر دامن می‌زند.

آیا توسعه معادن می‌تواند با حفاظت از محیط‌زیست همزمان پیش برود؟بله، اما مستلزم مدیریت صحیح و بهره‌گیری از نظر دانشمندان و آخرین استانداردهای نظارتی و تغییر رویکرد است. ارزیابی دقیق اثرهای محیط زیستی (EIA) پیش از هرگونه فعالیت، باید به‌عنوان یک اصل الزامی در نظر گرفته شود. از سوی دیگر اولویت‌های سیاسی یا قومی با منطقه‌ای نباید موجب نادیده‌گرفتن ممنوعیت فعالیت در مناطق حساس شود. استخراج معدن در پارک‌های ملی و مناطق حفاظت‌شده باید کاملاً ممنوع شود.خلاف این اتفاق معمولاً در مناطق مختلف از جمله البرز مرکزی همین حالا می‌افتد و ممنوعیت‌ها عملاً نادیده گرفته می‌شود. معادن پس از پایان بهره‌برداری، باید بازسازی و به حالت اولیه یا مشابه بازگردانده شوند. معمولا چنین نمی‌شود، و منطقه بهره‌برداری شده به‌صورت محدوده غارت شده رها می‌شود. از سوی دیگر به‌جای توسعه معادن به‌منظور فروش مواد خام، باید بر فراوری مواد معدنی در داخل کشور تمرکز کرد تا ارزش‌افزوده بیشتر و نیاز به استخراج خام کاهش یابد. مهم‌ترین پیامدهای محیط زیستی برداشت از معادن شن و ماسه تخریب دائمی چشم‌انداز و ازبین‌رفتن زیستگاه‌های طبیعی، آلودگی شیمیایی منابع آب‌وخاک و تهدید سلامت انسان و موجودات زنده، افزایش فرسایش خاک و افزایش خطر سیلاب و گرد و غبار است. این پدیده را می‌توان به فراوانی در دره بلده نور در استان مازندران در حدود ۷۰ کیلومتری شمال تهران- وسط البرز مرکزی – مشاهده کرد.

آقای دکتر امسال درمورد پدیده ال نینو خیلی صحبت می‌شود. بفرمایید ال‌نینو چه تغییری در الگوی بارش و دمای ایران ایجاد می‌کند؟ آیا وقوع ال‌نینو الزاماً به معنای افزایش بارندگی در ایران است؟ال‌نینو با گرم‌تر شدن آب اقیانوس آرام، می‌تواند الگوهای جوی را دگرگون کند. در مورد ایران، این پدیده معمولاً با افزایش بارش‌های فراتر از میانگین همراه است، هرچند این اثر قطعی و انحصاری نیست. پیش‌بینی می‌شود این اثرات از پاییز تا اوایل زمستان ۱۴۰۵ تشدید شوند.ال‌نینو یک پدیده پیچیده است و اثر آن بر ایران همیشه یکسان نیست. اما نشانه‌های قوی وجود دارد که در رویدادهای فرین (بیشینه) می‌تواند منجر به بارش‌های سنگین و سیل‌آسا شود. به بیان دیگر، امسال در معرض یک سوپر ال‌نینو – ابرال نینو- قرار داریم که می‌تواند باعث وقوع بارش‌های شدید و سیلاب شود.

مهم‌ترین سوپر النیوی قبلی شدیدترین رویداد سوپر ال‌نینو در سده نوزدهم بوده که در ۱۸۷۸-۱۸۷۷میلادی – حدود ۱۵۰ سال قبل رخ داده است که از بسیاری جهات به‌عنوان یکی از فاجعه‌بارترین پدیده‌های اقلیمی ثبت‌شده در تاریخ شناخته می‌شود. این رویداد نه‌تنها از نظر قدرت، بلکه از نظر مدت‌زمان نیز رکورددار است. آن ال نینو حدود ۱۶ تا ۱۸ ماه به طول انجامید که ۲ تا ۳ ماه بیشتر از سایر رویدادهای رکورددار پیشین بوده است. آن پدیده منجر به خشکسالی‌های گسترده و به دنبال آن، قحطی‌های مهیب در هند، چین، برزیل و سایر نقاط جهان و منجر به مرگ بیش از ۵۰ میلیون نفر شد که در آن زمان حدود ۳ تا ۴ درصد از جمعیت جهان را تشکیل می‌دادند. برخی پژوهشگران این واقعه را «بدترین فاجعه ‌محیط زیستی که در سده‌های اخیر بشریت را درگیر کرده است توصیف کرده‌اند. در همان رخداد هم سیاست‌های استعماری در دهه ۱۸۷۰ میلادی، سیستم‌های محلی سازگاری با خشکسالی را مختل کرده و به طور قابل‌توجهی به تبدیل خشکسالی به قحطی و مرگ‌ومیر دامن زدند. همچنین، گرمای بی‌سابقه در اقیانوس‌های هند و اطلس در همان زمان، شدت این رویداد را تشدید کرد.آیا می‌توان شرایط امروز را با سال ۱۸۷۷ مقایسه کرد؟از نظر فیزیکی شباهت‌هایی در الگوهای جوی و اقیانوسی وجود دارد، اما یک تفاوت مهم این است که امروز زمین بسیار گرم‌تر شده است. میانگین دمای جهانی در اواخر قرن نوزدهم حدود ۱۴.۱۵ درجه بود، اما اکنون به حدود ۱۵.۲۳ درجه رسیده است. این افزایش دما باعث می‌شود شدت تبخیر و به‌اصطلاح «تشنگی جو» بیشتر شود و خشکسالی‌ها در صورت وقوع، شدیدتر و سریع‌تر گسترش پیدا کنند.

شرایط امروز کاملاً متفاوت است. در آن زمان نه سامانه هشدار اولیه وجود داشت، نه شبکه امداد جهانی، و حتی در برخی مناطق غذا از همان نواحی بحران‌زده صادر می‌شد. اما اکنون نهادهای بین‌المللی مانند NOAA، WMO و FAO از ماه‌ها قبل شرایط را رصد می‌کنند. همچنین زیرساخت‌های لجستیکی و بشردوستانه جهانی تا حد زیادی از تکرار قحطی‌های گسترده جلوگیری می‌کند. خطر به شکل قبلی کمتر شده، اما ماهیت آن تغییر کرده است. امروز مسئله بیشتر «سیستمیک» است. یعنی اگر یک منطقه دچار کاهش تولید کشاورزی شود، این موضوع به‌سرعت در بازار جهانی، قیمت کالاها و حتی انرژی اثر می‌گذارد. در واقع به‌جای قحطی‌های محلی، با بحران‌های اقتصادی و تورمی گسترده مواجه می‌شویم.

کدام مناطق ایران بیشترین تأثیر را از ال‌نینو می‌پذیرند؟ آیا ال‌نینو می‌تواند باعث وقوع بارش‌های شدید و سیلاب در ایران شود؟پیش‌بینی دقیق مناطق دشوار است، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که استان‌های غربی و جنوبی کشور مانند خوزستان و فارس در معرض تغییرات بارشی ناشی از این پدیده هستند. بااین‌حال، مدیریت نادرست و آمادگی ناکافی می‌تواند هر منطقه‌ای را در معرض خطر سیل قرار دهد.افزایش بارش‌های شدید و متمرکز، خطر وقوع سیل‌های ناگهانی را به‌شدت افزایش می‌دهد. ال‌نینو می‌تواند بارش‌های شدید و سیلابی در ایران رقم بزند بنابراین پیش‌گیری بسیار مهم است . وقوع سیل صرفاً به بارش بستگی ندارد و شهرسازی، آبخیزداری، وضعیت خاک، توپوگرافی و مدیریت شهری در آن نقش‌های مهمی دارند.

چه اقداماتی باید از سوی نهادهای مسئول و همچنین شهروندان برای کاهش خسارات احتمالی ناشی از این پدیده انجام شود؟مسئولان با ‌لایروبی فوری به پاک‌سازی رودخانه‌ها، کانال‌های شهری و مسیل‌ها قبل از آغاز بارش‌ها بپردازند. همچنین تنظیم ظرفیت سدها برای پذیرش سیلاب‌های ناگهانی بدون ایجاد خطر برای پایین‌دست در وزارت نیرو بزای اواخر پاییز و زمستان ۱۴۰۵ لازم است. پایش دقیق هواشناسی و اطلاع‌رسانی به‌موقع به کشاورزان، عشایر و ساکنان مناطق در معرض خطر لازم است. هلال‌احمر و شهرداری با ذخیره‌سازی تجهیزات امدادی و ماشین‌آلات سنگین در نقاط کلیدی باید برای سیلاب‌های احتمالی آماده باشند. اگر به تاریخ اقلیم نگاه کنیم، یکی از نمونه‌های مهم به سال ۱۸۷۷ برمی‌گردد؛ زمانی که مونسون هند عملاً از کار افتاد و یکی از شدیدترین خشکسالی‌های مونسونی در آسیا رقم خورد. این رویداد حتی در بازسازی‌های اقلیمی مبتنی بر داده‌های حلقه‌های درختی ۸۰۰ساله هم ثبت شده است. بر اساس برخی مدل‌های جدید، در بازه اواخر ۲۰۲۶ تا اوایل ۲۰۲۷ نیز احتمال کاهش جدی بارش‌های فصلی در هند و جنوب شرق آسیا مطرح است؛ موضوعی که می‌تواند تأمین آب کشاورزی را با مشکل مواجه کند.

درباره وضعیت اقتصاد جهانی در چنین سناریویی چه پیش‌بینی‌ای دارید؟ در این شرایط، فقیرترین کشورها بیشترین آسیب را می‌بینند، نه الزاماً به دلیل کمبود فیزیکی غذا، بلکه به‌خاطر افزایش قیمت جهانی و فشار تورمی. هم‌زمان اختلال در تولید کشاورزی می‌تواند به محدودیت صادرات، افزایش قیمت‌ها و حتی فشار بر شبکه انرژی، به‌ویژه برق‌آبی، منجر شود. بر اساس برآوردها، ترکیب سوپر ال‌نینو و فاز مثبت IOD می‌تواند در سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ اثر منفی خالصی بر رشد اقتصادی ایران داشته باشد و حدود ۰.۴ تا ۰.۸ درصد از رشد بالقوه را کاهش دهد. در مقابل، در برخی سناریوها بخش کشاورزی و پروژه‌های مرتبط با ذخیره آب ممکن است رشد نسبی بین ۰.۳ تا ۰.۵ درصد را تجربه کنند.برخلاف برخی مناطق جهان، ایران و خاورمیانه در دوره‌های خاص سوپر ال‌نینو ممکن است الگوی بارشی متفاوتی تجربه کنند. یعنی در برخی مناطق غربی و جنوبی کشور احتمال افزایش بارش وجود دارد. این موضوع می‌تواند به نفع کشاورزی دیم مانند گندم و جو باشد. نکته مهم همین‌جاست. بارش‌های ال‌نینو معمولاً یکنواخت نیستند و اغلب به‌صورت رگباری و شدید رخ می‌دهند. این موضوع احتمال سیلاب‌های ناگهانی، به‌ویژه در مناطق کوهستانی و با زهکشی ضعیف را افزایش می‌دهد. چنین شرایطی می‌تواند به زیرساخت‌های روستایی، پل‌ها و شبکه حمل‌ونقل آسیب وارد کند.