نیمتنهای زرین از دل گورستان مارلیک
نیمتنهای کوچک از طلای سههزارساله، با چهرهای رازآلود و پوششی متفاوت، یکی از شاخصترین آثار کشفشده از گورستان باستانی مارلیک در گیلان است.
گروه اجتماعی خبرگزاری فارس؛ چهرهای کوچک از طلا، با نگاهی رو به رو و دستهایی که با حالتی رسمی روی سینه قرار گرفتهاند، یکی از شاخصترین آثار زرین بهجامانده از گورستان باستانی مارلیک است. این نیمتنه مجوف که بیش از سه هزار سال قدمت دارد، در گور شماره ۳۶ چراغعلی تپه کشف شده و امروز در موزه ملی ایران نگهداری میشود.این اثر متعلق به دوره فرهنگی آهن یک و سدههای یازدهم و دوازدهم پیش از میلاد است. ارتفاع آن تنها ۱۱.۷ سانتیمتر است اما جزئیات چهره، پوشش و آرایههای آن نشان میدهد سازنده اثر با دقت زیادی تلاش کرده تصویری کامل و رسمی از یک انسان را در قالبی کوچک به نمایش بگذارد.نیمتنه با ورقهای از طلا و به روش چکشکاری ساخته شده است. فشار خاک در طول قرنها باعث شده بخشی از فرم اولیه آن تغییر کند. با این حال، بسیاری از جزئیات همچنان بهروشنی قابل مشاهده است. پیکره رو به رو قرار گرفته و دستهای لاغر و استخوانی آن با انگشتانی باز روی سینه گذاشته شدهاند. حالتی که بیش از هر چیز، تصویری رسمی و احترامآمیز به اثر داده است.
چهره مثلثی شکل است و اجزای صورت با دقت زیادی ساخته شدهاند. ابروهای پیوسته به بالای بینی بزرگ و نوکتیز متصل شدهاند. چشمها کشیده و بیضی شکل هستند و لب پایین با خطی مشخص از بخش پیرامونی صورت جدا شده است. چانه نیز کشیده است و در انتها حالتی تقریباً نوکتیز دارد.گوشها بزرگ و برجسته ساخته شدهاند و روی هر کدام دو سوراخ دیده میشود. این سوراخها احتمالاً برای نصب گوشواره در نظر گرفته شده بودند. در اطراف گردن نیز چند ردیف گردنبند دیده میشود. این آرایهها علاوه بر جنبه تزئینی، ممکن است در محل اتصال سر به بدن نیز نقش داشته باشند.موهای پیکره با ردیفهایی از نوارهای برجسته و ضخیم نمایش داده شدهاند. روی این نوارها نقوش هلالی کوچک دیده میشود. این آرایهها از بالای پیشانی آغاز میشوند و پیرامون سر ادامه پیدا میکنند. در بالای سر نیز کلاهکی کوچک و مدور قرار گرفته که سربندی متشکل از نوارهای مارپیچی روی آن دیده میشود.اما یکی از ویژگیهای قابل توجه این اثر، پوشش سراسر سطح نیمتنه است. تمام سطح پیکره با ردیفهایی از نقوش هلالی شکل کوچک پوشانده شده است. باستانشناسان احتمال دادهاند این تزئینات تنها جنبه آرایشی نداشته باشد و نوعی پوشش یا حتی زره رزمی را نشان دهد.دو دکمه بزرگ و متقارن با شکل مخروطی نیز روی سینه قرار گرفتهاند. این دکمهها روی همان پوشش هلالی شکل دیده میشوند و بر ظاهر رسمی پیکره تأکید بیشتری دارند. نیمتنه در قسمت پایین به تدریج باریک میشود و در نهایت به دو نوار مارپیچی طلایی ختم میشود. این نوارها شباهت زیادی به سربند روی سر دارند و به نظر میرسد سازنده در طراحی بخشهای مختلف اثر از الگوهای مشابه استفاده کرده است.
این پیکره در گورستان مارلیک و در گور شماره ۳۶ بخش شمالشرقی محوطه به دست آمده است. گور تقریباً مربع شکل بوده و چهار دیوار سنگی داشته است. نکته قابل توجه درباره این تدفین، نبود جنگافزار در آن است. در مقابل، مجموعهای از غنیترین و نامتعارفترین هدایای تدفینی در این گور قرار گرفته بود.گورستان مارلیک در مجموع ۵۳ گور را دربرمیگیرد و سه مرحله فرهنگی در آن شناسایی شده است. فرهنگ مارلیک قدیم، فرهنگ مارلیک کلاسیک و فرهنگ مارلیک پایانی. نیمتنه زرین مربوط به مرحله ۲ الف از فرهنگ مارلیک کلاسیک است. دورهای که تولید ظروف و اشیای فلزی با تزئینات برجسته در آن رونق گرفت.یکی از ویژگیهای شاخص این دوره، استفاده از نوعی نقطهچین در تزئین اشیای طلایی است. برخی پژوهشگران این شیوه را «سبک محلی مارلیک» نامیدهاند. نیمتنه مجوف مردانه نیز یکی از نمونههای شاخص این سبک به شمار میرود. اثری که کاوشگر آن را «شاهزاده مارلیک» نامیده بود.مارلیک در شهرستان رودبار استان گیلان قرار دارد و اهمیت آن تنها به کشف یک اثر زرین محدود نمیشود. این محوطه تصویری از آیینهای تدفین، هنر فلزکاری و باورهای جوامع باستانی منطقه ارائه میکند. تنوع و غنای اشیای بهدستآمده از گورها نیز نشان میدهد که برخی از افرادی که در این محوطه دفن شدهاند، جایگاه اجتماعی ویژهای داشتهاند.
کاوشهای مارلیک در سالهای ۱۳۴۰ و ۱۳۴۱ خورشیدی به سرپرستی زندهیاد دکتر عزتالله نگهبان انجام شد. نگهبان با توجه به غنای تدفینها و ویژگی آثار بهدستآمده، این محوطه را «گورستان سلطنتی» نامگذاری کرد.امروز نیمتنه زرین مارلیک با شماره ۴۹۵۰ در موزه ملی ایران نگهداری میشود. پیکرهای کوچک که با ارتفاع کمتر از ۱۲ سانتیمتر، بخشی از تاریخ چند هزار ساله منطقه را در خود جای داده است. طلایی که زمانی در دل یک گور باستانی قرار داشت، اکنون در موزه فرصتی فراهم کرده تا جزئیات هنر و جهانبینی مردمانی دیده شود که بیش از سه هزار سال پیش در شمال ایران میزیستند.
مشاهدهٔ خبر در منبع