جزئیات مرکبدان ۹۰۰ ساله با نوشتههایی به خط کوفی+عکس
در موزه ملی ایران، مرکبدانی از دوره سلجوقی نگهداری میشود که روی سرپوش آن کتیبههایی به خط کوفی و ثلث، با مفاهیمی چون عزت و سعادت دیده میشود.
گروه اجتماعی خبرگزاری فارس؛ در میان آثار فلزی بهجامانده از دوره سلجوقی، برخی اشیا فراتر از کارکرد روزمره خود، تصویری از فرهنگ، هنر و ساختار اجتماعی زمانه را روایت میکنند. مرکبدان مفرغی، مسکوب و نقرهکوب یکی از همین آثار است که با نقشونگارهای ظریف و کتیبههایی به خط کوفی و ثلث، بخشی از هنر فلزکاری دوره سلجوقی را به نمایش میگذارد.این مرکبدان که در خراسان کشف شده، به سدههای پنجم و ششم هجری قمری تعلق دارد و با شماره ۳۳۶۱ در موزه ملی ایران نگهداری میشود. این اثر ۱۰.۵ سانتیمتر ارتفاع و هشت سانتیمتر قطر دهانه دارد و از سه بخش اصلی شامل بدنه، سرپوش و دسته تشکیل شده است.دسته مرکبدان در مرکز سرپوش قرار گرفته و شکلی مخروطی دارد. این فرم، شباهت قابل توجهی به برج مقبرهها و خیمههای مخروطی دوره سلجوقی دارد و به سطح سرپوش لحیم شده است. سرپوش نیز به صورت استوانهای ساخته شده و لبهای کوتاه دارد. سه دسته حلقهای افقی در قسمت لبه سرپوش به کار رفته که با پرچ به آن متصل شدهاند.سطح سرپوش با کتیبههایی تزئین شده است. نوشته روی سطح سرپوش به خط ثلث اجرا شده و عبارت «العز و الاقبال و الدوله و السلامه و السعاده» را در خود جای داده است. این عبارت را میتوان در شمار مضامین رایج در کتیبههای تزئینی دوره اسلامی دانست که مفاهیمی مانند عزت، اقبال، دولت، سلامت و سعادت را در کنار یکدیگر قرار میدهد.در قسمت دور لبه سرپوش نیز کتیبهای به خط کوفی دیده میشود که عبارت «الیمن و البرکه و الدوله» را شامل میشود. این عبارت سه بار در پیرامون لبه تکرار شده و علاوه بر محتوای نوشتاری، نقش مهمی در شکلدهی به ترکیب تزئینی اثر دارد.
بدنه مرکبدان نیز با دقت فراوان تزئین شده است. سطح رویی بدنه با نقشمایه گلهای هشتپر پوشیده شده و در میان این تزئینات، کتیبهای دو سطری به خط ثلث قرار گرفته است. فضای میان دو سطر کتیبه با دایرههای کوچک و گلهای هشتپر پر شده و سه قطعه تزئینی نیز به این ترکیب افزوده شده است.در سطر نخست کتیبه بدنه همان عبارت «العز و الاقبال و الدوله و السلامه و السعاده» دیده میشود. سطر دوم نیز عبارت «العز و الاقبال و الدوله و اسلامه و الزینته و الشکر و السعاده و الشفاعه» را در خود جای داده است. ترکیب نوشتهها و نقوش گیاهی نشان میدهد که کتیبه در این اثر تنها برای انتقال یک متن به کار نرفته و بخشی از طراحی و زیبایی بصری مرکبدان را شکل داده است.مرکبدان در دوره سلجوقی تنها وسیلهای برای نگهداری جوهر نبود. نوشتن در جامعه دیوانی آن دوران با دانش، قدرت و منزلت اجتماعی ارتباط داشت. کاتبان، دبیران، کارگزاران دیوانی، وزیران و دیگر افراد صاحبمنصب با قلم و مرکب سروکار داشتند و به همین دلیل ابزارهای مرتبط با نوشتن میتوانستند بخشی از هویت حرفهای و جایگاه اجتماعی صاحب خود باشند.از این منظر، ساخت یک مرکبدان با فلزکاری ظریف، تزئینات پیچیده و کتیبههای متعدد میتواند تصویری از اهمیت نوشتار و جایگاه اهل قلم در جامعه سلجوقی ارائه دهد. چنین آثاری در کنار کارکرد عملی خود، بخشی از فرهنگ مادی و هنری جامعه را نیز بازتاب میدادند.
ظروف فلزی سلجوقی با ویژگیهای سبک خراسانی از مهمترین جلوههای اندیشه و جهانبینی هنرمندان و حامیان هنر در سدههای میانی دوران اسلامی ایران به شمار میروند. این ظروف که به ظرافت و تنوع نقش و نگاره شهرت داشتند، در بسیاری از موارد در دربار مورد استفاده قرار میگرفتند و توجه اشراف و ثروتمندان را به خود جلب میکردند. در عین حال ساخت چنین ظروفی تنها به محیطهای درباری محدود نبود و نمونههایی برای استفاده در زندگی روزمره مردم و مکانهایی مانند مساجد و مدارس نیز تولید میشد.تنوع نقوش، نگارهها و کتیبههای این ظروف تحت تأثیر باورهای مذهبی، آداب و رسوم و زندگی اجتماعی مردم آن دوره قرار داشت. در بسیاری از نمونهها، نوشتهها و نقوش در کنار یکدیگر ترکیبی هماهنگ ایجاد کردهاند و کتیبه نه به عنوان عنصری جدا از تزئینات، بلکه به عنوان بخشی از ساختار کلی اثر طراحی شده است.تراکم طرحهای ریز و درهمتنیده در اطراف کتیبهها و تزئین خود خطوط نیز از ویژگیهای قابل توجه فلزکاری دوره سلجوقی به شمار میرود. در این آثار، خطوط کوفی و نسخ در کنار نقوش گیاهی، حیوانی و هندسی قرار میگیرند و میان نوشته و تزئینات ارتباطی نزدیک شکل میگیرد.مرکبدان مفرغی، مسکوب و نقرهکوب موزه ملی ایران نمونهای از همین پیوند میان کارکرد، هنر و نوشتار است. اثری کوچک که در ابعادی تنها چند سانتیمتر، بخشی از جهان فرهنگی سلجوقیان را در خود جای داده است. از فرم مخروطی دسته و گلهای هشتپر گرفته تا کتیبههای کوفی و ثلث، همه اجزای این مرکبدان نشان میدهند که یک ابزار ساده برای نگهداری جوهر میتوانست به اثری هنری و حامل نشانههایی از فرهنگ، منزلت اجتماعی و ذوق هنری روزگار خود تبدیل شود.#ایران #میراثفرهنگی #موزه_ملی ۱۳:۰۵ - ۷ شهریور ۱۴۰۵
مشاهدهٔ خبر در منبع