کودکی در عصر هوش مصنوعی؛ آینده‌ای پشت صفحه‌نمایش‌‌ها
آشنایی با هوش مصنوعی به‌تنهایی به معنای آمادگی برای آینده نیست. کودکی که پاسخ‌های آماده ابزارهای هوشمند را دریافت می‌کند، لزوماً یاد نمی‌گیرد چگونه درباره آن پاسخ‌ها سؤال کند، درستی‌شان را بسنجد یا از آن‌ها برای یافتن راه‌حلی تازه بهره ببرد. آنچه اهمیت دارد، تبدیل فناوری از ابزاری برای مصرف اطلاعات به فرصتی برای پرورش تفکر، خلاقیت و قدرت حل مسئله است.
گروه آموزش‌وپرورش: این روزها برای بسیاری از والدین، آشنایی فرزندانشان با فناوری‌های تازه، به‌ویژه هوش مصنوعی، با پرسش‌هایی جدی همراه است؛ چطور می‌توان از فرصت‌های دنیای دیجیتال برای یادگیری و خلاقیت کودکان استفاده کرد، بی‌آنکه امنیت روانی و حریم خصوصی آن‌ها به خطر بیفتد؟ چگونه باید به فرزندان اجازه داد با ابزارهای جدید آشنا شوند، اما آن‌ها را در فضای بی‌مرز و پیچیده فناوری تنها نگذاشت؟ و در میان صفحه‌های رنگارنگ و پاسخ‌های فوری ابزارهای هوشمند، چه سهمی برای بازی، کتاب، گفت‌وگوهای خانوادگی و تجربه‌های واقعی کودکی باقی می‌ماند؟پاسخ به این پرسش‌ها، فقط در محدود کردن زمان استفاده از تلفن همراه یا آشنا کردن کودکان با ابزارهای تازه خلاصه نمی‌شود. مسئله، ساختن مسیری است که در آن فناوری به رشد کودک کمک کند، نه اینکه جای تجربه‌های انسانی و نیازهای اساسی دوران کودکی را بگیرد. این دغدغه در هفته ملی کودک، فرصتی برای بازنگری در شیوه آموزش و تربیت نسلی فراهم می‌کند که قرار است آینده کشور را بسازد.کودکان امروز و فردایی که از همین حالا آغاز شده استاز ۱۵ تا ۲۱ مهر، هفته ملی کودک فرصتی برای توجه دوباره به نیازها، توانایی‌ها و حقوق کودکان بود؛ کودکانی که در جهانی متفاوت از نسل‌های گذشته رشد می‌کنند و از همان سال‌های نخست زندگی با فناوری‌های نوین مواجه‌اند. در این میان، ۲۱ مهر با عنوان «کودکان سازندگان فردا» به موضوعاتی همچون دانش، علوم و فناوری، هنر، خلاقیت و فناوری‌های نوین اختصاص یافته است؛ محورهایی که قرار است نقش کودکان امروز را در ساختن آینده کشور برجسته کنند.
حامد علامتی مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با اشاره به برنامه‌های این روز، از قرار گرفتن موضوع هوش مصنوعی در دستور کار آن خبر داده است. به گفته او، مواجهه با این فناوری باید به دور از دو رویکرد افراطیِ محروم کردن کودکان از فناوری یا رها کردن آن‌ها در فضای دیجیتال باشد.این دوگانه، خانواده‌ها و نهادهای تربیتی را با پرسشی جدی روبه‌رو می‌کند: آیا باید کودکان را از ابزارهایی که بخش مهمی از آینده را شکل می‌دهند دور نگه داشت، یا باید آن‌ها را بدون راهنمایی کافی در معرض این ابزارها قرار داد؟ راهی که علامتی بر آن تأکید می‌کند، دسترسی کودکان ایرانی به فناوری‌های ایمن، مفید و متناسب با سن، همراه با صیانت از حریم خصوصی، امنیت روانی و هویت فرهنگی آنهاست.هوش مصنوعی؛ کودک باید استفاده کند یا بیندیشد؟آشنایی با هوش مصنوعی به‌تنهایی به معنای آمادگی برای آینده نیست. کودکی که پاسخ‌های آماده ابزارهای هوشمند را دریافت می‌کند، لزوماً یاد نمی‌گیرد چگونه درباره آن پاسخ‌ها سؤال کند، درستی‌شان را بسنجد یا از آن‌ها برای یافتن راه‌حلی تازه بهره ببرد. آنچه اهمیت دارد، تبدیل فناوری از ابزاری برای مصرف اطلاعات به فرصتی برای پرورش تفکر، خلاقیت و قدرت حل مسئله است.علامتی با تأکید بر همین موضوع می‌گوید هدف، صرفاً تربیت نسلی مصرف‌کننده ابزارهای هوش مصنوعی نیست؛ بلکه باید برای پرورش نسلی پرسشگر، خلاق، اخلاق‌مدار و توانمند تلاش کرد. به باور او، کودکان باید هوش مصنوعی را بشناسند، درباره آن نقادانه بیندیشند و بتوانند از این فناوری برای حل مسائل، آفرینش‌های هنری، یادگیری و ساختن آینده استفاده کنند.
این نگاه، نقش آموزش و تربیت را نیز فراتر از انتقال اطلاعات می‌برد. در چنین مسیری، کودک باید فرصت تجربه کردن، پرسیدن و آزمودن داشته باشد و بیاموزد که فناوری، هرچند می‌تواند در یادگیری و آفرینش به او کمک کند، جایگزین اندیشه و قضاوت او نیست.وقتی فناوری نباید جای بازی و رابطه انسانی را بگیرددر میان بحث‌های مربوط به هوش مصنوعی و آموزش، گاهی آنچه کمتر دیده می‌شود، نیازهای ساده اما اساسی کودکی است؛ نیاز به بازی، کتاب، گفت‌وگو، ارتباط با همسالان، همراهی والدین و حضور مربیانی که مسیر یادگیری را هموار می‌کنند. فناوری می‌تواند بخشی از این مسیر باشد، اما نمی‌تواند همه تجربه‌های رشد را به‌جای کودک زندگی کند.مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با تأکید بر این نکته، از منظر یک معلم یادآور شده است که فناوری نباید جانشین خانواده، مربی، کتاب، بازی و رابطه انسانی شود؛ بلکه باید در خدمت رشد متوازن کودک قرار گیرد.این تأکید، مرزی مهم میان استفاده هدفمند از فناوری و وابستگی به آن ترسیم می‌کند. ابزارهای هوشمند زمانی می‌توانند به رشد کودک کمک کنند که فرصت کافی برای بازی، تحرک، مطالعه، تجربه محیط اطراف و ارتباط با دیگران همچنان وجود داشته باشد. در غیر این صورت، ممکن است امکانات بیشتر برای دسترسی به اطلاعات، به بهای کم‌رنگ شدن تجربه‌هایی تمام شود که در شکل‌گیری شخصیت و توانایی‌های اجتماعی کودک نقش دارند.
در این میان، خانواده‌ها تنها مسئول کنترل ابزارهای دیجیتال نیستند؛ آن‌ها می‌توانند با گفت‌وگو درباره تجربه‌های آنلاین، همراهی در استفاده از فناوری و ایجاد فرصت‌هایی برای فعالیت‌های مشترک، به فرزندان کمک کنند رابطه‌ای آگاهانه‌تر با دنیای دیجیتال داشته باشند. مدارس و نهادهای فرهنگی نیز در کنار خانواده‌ها مسئولیت دارند تا آموزش فناوری را با تقویت تفکر انتقادی، خلاقیت و مهارت‌های انسانی همراه کنند.آموزش برای آینده؛ دانستن کافی نیستعلیرضا کاظمی وزیر آموزش‌وپرورش نیز با اشاره به گسترش هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین در زندگی انسان‌ها، بر ضرورت عبور از آموزش صرفِ دانسته‌ها تأکید کرده است. از نگاه او، کودکان باید بیاموزند چگونه فکر کنند، انتخاب کنند و مسائل را حل کنند؛ مهارت‌هایی که در کنار دانش و توانایی، برای زندگی در جهان آینده ضروری‌اند.کاظمی آینده را متعلق به کودکانی می‌داند که در کنار دانستن و توانستن، خوب بودن، با هم زیستن و بهزیستن را نیز آموخته باشند. این نگاه یادآور آن است که هدف تعلیم و تربیت تنها آماده کردن کودکان برای رقابت علمی یا استفاده از ابزارهای پیشرفته نیست؛ بلکه پرورش انسان‌هایی است که بتوانند در جامعه زندگی کنند، مسئولانه تصمیم بگیرند و در کنار دیگران برای حل مسائل تلاش کنند.در عصر هوش مصنوعی، این هدف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دسترسی به اطلاعات ممکن است آسان‌تر از گذشته باشد، اما تشخیص درست از نادرست، انتخاب مسئولانه، همدلی و توانایی همکاری همچنان به آموزش، تجربه و تعامل انسانی نیاز دارند.
کودکی باید فرصت کودکی کردن داشته باشدکودک برای ساختن آینده، پیش از هر چیز باید فرصت کودکی کردن داشته باشد. شادی، محبت، مراقبت، بازی، آموزش باکیفیت و برخورداری از محیطی امن، نیازهایی نیستند که بتوان آن‌ها را در رقابت با فناوری یا در حاشیه برنامه‌های آموزشی قرار داد.وزیر آموزش‌وپرورش با اشاره به اهمیت دوران کودکی در فرایند تعلیم و تربیت، بر ضرورت توجه به همین نیازها تأکید کرده و سرمایه‌گذاری برای کودکان را بنیادی‌ترین سرمایه‌گذاری برای آینده کشور دانسته است؛ سرمایه‌گذاری‌ای که نباید هزینه‌ای مصرفی تلقی شود، بلکه پایه‌ای برای ساختن جامعه فرداست.از این منظر، توجه به کودک فقط به فراهم کردن امکانات آموزشی یا دسترسی به فناوری‌های نو محدود نمی‌شود. کیفیت محیط زندگی، فرصت بازی و یادگیری، امنیت روانی و امکان رشد در فضایی سرشار از محبت و مراقبت نیز بخشی از این سرمایه‌گذاری است.مسئولیت ساختن آینده فقط بر دوش مدرسه نیستتربیت کودک در خانه آغاز می‌شود، در مدرسه ادامه پیدا می‌کند و در ارتباط با جامعه شکل گسترده‌تری می‌یابد. به همین دلیل، نمی‌توان همه مسئولیت آماده کردن کودکان برای آینده را تنها بر عهده خانواده یا نظام آموزش‌وپرورش گذاشت.کاظمی با تأکید بر این موضوع، خانواده‌ها، رسانه‌ها، نهادهای فرهنگی، مدیریت شهری و همه دستگاه‌های کشور را در قبال تربیت کودکان مسئول دانسته است. هر یک از این بخش‌ها می‌توانند در فراهم کردن محیطی امن، فرصت‌های یادگیری و زمینه رشد متوازن کودکان نقش داشته باشند.
رسانه‌ها در شیوه بازنمایی کودکی و فناوری، نهادهای فرهنگی در فراهم کردن فرصت‌های هنری و خلاقانه، مدیریت شهری در ایجاد فضاهای مناسب برای بازی و حضور اجتماعی و خانواده‌ها در همراهی با فرزندان، هر کدام بخشی از این مسئولیت مشترک را بر عهده دارند.هفته ملی کودک، از این منظر، فقط مناسبتی برای بزرگداشت کودکان نبود؛ فرصتی بود برای سنجیدن اینکه جامعه تا چه اندازه شرایط لازم را برای رشد آن‌ها فراهم کرده است. شعار «لبخند کودکان، الفبای وطن» نیز بر همین اهمیت تأکید دارد؛ آینده‌ای که قرار است به دست کودکان ساخته شود، از توجه امروز ما به نیازها، امنیت، شادی و توانایی‌های آن‌ها آغاز می‌شود.در نهایت، مسئله فقط این نیست که کودکان چگونه با هوش مصنوعی کار کنند؛ مسئله این است که چگونه در کنار فناوری، پرسشگری، خلاقیت، اخلاق، دوستی و توانایی اندیشیدن را بیاموزند. فناوری می‌تواند بخشی از ابزارهای ساختن آینده باشد، اما این کودکانِ برخوردار از فرصت رشد، آموزش، بازی و رابطه انسانی‌اند که به آن آینده معنا می‌بخشند.#هفته_ملی_کودک، #هوش_مصنوعی، #کودکان، #حقوق_کودک، #تربیت_کودک، #سواد_دیجیتال، #آموزش_و_پرورش، #کودکان_سازندگان_فردا #حامد_علامتی #مدیرعامل_کانون_پرورش_فکری_کودکان_و_نوجوانان#وزیر_آموزش_و_پرورش #علیرضا_کاظمیبه‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید. ۰۹:۳۶ - ۲۱ مهر ۱۴۰۵
مشاهدهٔ خبر در منبع